واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
643
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
تركان پيداست . وى مىگويد : « اميران ايشان جنگجو و عاقبتانديش و استوار و عادل بوده و به صفات حميده ممتازند . ولى مردم ترك بيرحم و وحشى و خشن و نادان مىباشند » . با در نظر گرفتن درجهء فرهنگ و تمدن تركان آن زمان و خصوصيات زندگى ايشان ، حدس زده مىشود كه در اين مورد همان علل و اسباب روانى كه موجب اختلاف فاحش ميان حالت روحى تودهء مردم و حالت روحى فرد در سن نوباوگى مىگردد ، مؤثر بوده است . گذشته از اين مفاهيم اخلاقى صحرانشينان بيش از مفاهيم اخلاقى اقوام متمدن و با فرهنگ تابع دين بوده است . طبيعى است كه نخستين سلجوقيان و قراخانيان از محمود و مسعود مسلمانتر بودهاند ، همچنانكه ولاديمير مقدس از امپراطوران بيزنطيه مسيحىتر بوده . در نظر قراخانيان دين فقط آلت حفظ حاكميت ايشان نبوده و قواعد دين براى سلاطين نيز واجب الاجرا بوده و ايشان ، چنان كه پيشتر ديديم ( رجوع شود به حدود صفحهء 600 ) از نوشيدن شراب امتناع مىورزيدند . به احتمال قوى بعضى از فرمانفرمايان مزبور ، در تحت تأثير دين ، صادقانه ميل داشتند آرمان سلطان عادل را عملى سازند و پادشاهى دادگستر باشند . پيشواى قوم صحرانشين كه از لحاظ وضع ظاهر و پوشاك « 1 » به زحمت از لشكريان خويش مشخص و در همهء رنجهاى ايشان شريك بوده « 2 » نميتوانست
--> ( 1 ) - لباس طغرل هنگام ورود به نيشابور ( 429 هجرى ) مفصلا در تاريخ بيهقى شرح داده شده ( چاپ مورلى ، 691 ؛ ( چاپ غنى - فياض ، 553 ) ) . وى « قباى ملحم ( رجوع شود به ماقبل صفحهء 506 ) و عصابهء توزّى ( منسوج توزى منسوب به شهر كوچكى در فارس بنام توز ، بسيار مشهور بوده ؛ رجوع شود به مقدسى ، ص 435 ) و موزهء نمدين داشت » « و او كمانى بزه كرده داشت در بازو افكنده و سه چوبه تير در ميان زده » . ( 2 ) - به هنگام عقبنشينى تركمنان طغرل چند روز موزه و زره از خود دور نكرد ( بيهقى ، چاپ مورلى ، 760 ؛ ( چاپ غنى - فياض ، 600 ) ) .